Chào các bạn, lại là mình đây!!!
Nếu bạn là người hoàn toàn ở ngoài thế giới doanh nghiệp, chưa từng đi làm công ty lớn, chưa rõ "tập đoàn" thì vận hành ra sao, nhưng dạo gần đây cứ nghe loáng thoáng mấy cái tên như McKinsey, BCG, Bain, hay Big 4 (Deloitte, PwC, EY, KPMG), rồi mấy công ty Tech như DXC, Accenture, BOSCH, FPT, TDI,... sau đó tự hỏi "mấy công ty này rốt cuộc làm cái gì mà mình không hiểu gì ráo vậy, chổ nào cũng nghe Consulting rồi Consultant?" — thì bài viết này mình viết cho bạn.
Mình sẽ cố dùng ngôn ngữ đơn giản nhất, tránh thuật ngữ, và lấy thật nhiều ví dụ gần gũi để bạn hình dung. Đôi chỗ có thể hơi dài dòng một chút, mong bạn thông cảm, nhưng mình tin đọc xong bạn sẽ thấy cái thế giới "consulting" tưởng xa lạ này thật ra rất đời thường.
Hãy bắt đầu bằng chuyện xây nhà
Bạn hình dung mình sắp xây một căn nhà.
Bạn có tiền, có mảnh đất, có mong muốn rõ ràng là muốn một ngôi nhà đẹp và tiện nghi. Nhưng bạn lại không biết gì về xây dựng cả. Vậy bạn làm gì? Bạn đi thuê người.
Đầu tiên bạn cần một kiến trúc sư — người ngồi với bạn, hỏi bạn muốn sống thế nào, nhà mấy phòng, hướng nào, ngân sách bao nhiêu, rồi vẽ ra bản thiết kế. Kiến trúc sư không trực tiếp xây, không cầm bay trộn xi măng. Cái họ bán cho bạn là ý tưởng và bản vẽ — tức là họ bán suy nghĩ.
Sau đó bạn cần một nhà thầu xây dựng — đội thi công thật sự dựng tường, đổ mái, làm theo bản vẽ kia. Họ biến ý tưởng thành một thứ sờ được.
Rồi trong lúc xây, bạn còn cần thợ điện, thợ nước, thợ lắp điều hòa — những người chuyên một mảng kỹ thuật rất sâu. Bản vẽ có hay đến mấy mà điện nước đi sai thì nhà cũng không ở được.
Và đâu đó bạn còn cần một người kế toán để xem tiền nong có ổn không, có bị đội vốn không, giấy tờ nhà đất có hợp lệ không.
Giờ bạn thay chữ "căn nhà" bằng chữ "doanh nghiệp", thì bạn đã hiểu gần hết thế giới consulting rồi đấy. Một công ty cũng giống một công trình: nó cần người vẽ ra hướng đi, người thi công, người làm kỹ thuật chuyên sâu, và người lo sổ sách. Điểm khác biệt duy nhất là ở doanh nghiệp, mấy "người thợ" này thường là cả một công ty đi tư vấn, và họ được gọi chung là consultant — người tư vấn.
Vậy consultant thực ra làm gì?
Nói cho gọn: consultant là người được công ty khác thuê vào để giúp giải một bài toán mà công ty đó tự giải không nổi, hoặc không có thời gian để giải.
Bài toán đó có thể là "chúng tôi nên bán hàng ở thị trường nào tiếp theo?", có thể là "chi phí của chúng tôi đang quá cao, cắt ở đâu bây giờ?", cũng có thể là "hệ thống phần mềm của chúng tôi cũ quá rồi, thay mới thế nào?".
Điều quan trọng nhất để bạn nhớ là: consultant không bán sản phẩm, họ bán kiến thức và sức lao động trí óc. Bạn trả tiền cho một công ty tư vấn không phải để nhận về một cái máy hay một món hàng, mà để nhận về một lời khuyên đáng tin, một bản kế hoạch, hoặc một đội người giỏi vào làm giúp bạn một việc khó trong vài tháng.
Nghe thì có vẻ "ảo", nhưng nó cực kỳ có giá trị. Vì một quyết định sai của một tập đoàn lớn có thể làm mất hàng trăm tỷ đồng. So với con số đó, thuê người giỏi nhất về để nghĩ giúp mình cho chắc ăn lại là rẻ.
Thế giới consulting chia làm mấy "tầng"
Quay lại chuyện xây nhà. Bạn còn nhớ chứ — có kiến trúc sư (người nghĩ), nhà thầu (người làm), thợ kỹ thuật (người chuyên sâu), và kế toán (người lo sổ sách). Thế giới tư vấn cũng chia ra y như vậy, mình kể từng tầng cho bạn nghe.
Tầng 1 — Tư vấn chiến lược, hay còn gọi là MBB. Đây chính là nhóm "kiến trúc sư". MBB là viết tắt của ba cái tên đình đám nhất: McKinsey, BCG (Boston Consulting Group), và Bain. Họ ngồi với những người đứng đầu tập đoàn — các sếp lớn, hội đồng quản trị — để bàn những chuyện to tát như: công ty nên đi về đâu trong 5 năm tới, có nên mua lại đối thủ không, có nên nhảy sang ngành mới không. Họ chủ yếu phân tích, khuyên, lên chiến lược. Phí của họ rất cao, và làm cho họ cũng rất danh giá — kiểu như tốt nghiệp xong vào được McKinsey thì gia đình đem đi khoe khắp xóm vậy đó.
Tầng 2 — Big 4. Bạn đã nghe tên Deloitte, PwC, EY, KPMG chưa? Bốn ông lớn này khởi nguồn là các công ty kiểm toán và kế toán — tức là vai "người lo sổ sách" trong câu chuyện xây nhà. Nhưng qua thời gian, họ phình to ra khủng khiếp và giờ làm gần như đủ thứ: vẫn kiểm toán, vẫn lo thuế, nhưng đồng thời cũng tư vấn chiến lược, tư vấn vận hành, làm cả công nghệ. Điểm mạnh của Big 4 là làm trọn gói từ đầu đến cuối — vừa giúp bạn nghĩ, vừa giúp bạn làm. Nếu MBB là kiến trúc sư cao cấp chỉ chuyên vẽ, thì Big 4 giống một tổng thầu lớn nhận luôn cả gói thiết kế lẫn thi công.
Tầng 3 — Tư vấn công nghệ và triển khai hệ thống. Và đây, các bạn ơi, chính là thế giới của mình — cũng là nơi mình sống mỗi ngày với vai trò một người làm SAP. Nhóm này là các "thợ kỹ thuật chuyên sâu": Accenture, Capgemini, IBM, FPT, và rất nhiều công ty triển khai phần mềm khác. Khi một tập đoàn lớn cần một hệ thống để quản lý toàn bộ tài chính, kho hàng, mua bán, nhân sự… trên cùng một nền tảng, thì chính nhóm này vào "đi dây điện đi nước" cho doanh nghiệp. Phần lớn công việc xoay quanh các hệ thống gọi là ERP — mà SAP là một trong những cái tên lớn nhất thế giới ở mảng này.
Nếu bạn tò mò ERP là gì thì cứ hình dung đơn giản: thay vì một công ty xài 10 phần mềm rời rạc, mỗi phần mềm một việc và dữ liệu nằm tản mác khắp nơi, thì ERP gom tất cả về một hệ thống duy nhất, nơi mọi phòng ban nói chung một ngôn ngữ. Người giúp doanh nghiệp dựng và chỉnh cái hệ thống đó cho vừa vặn chính là SAP Consultant tụi mình.
Ngoài ba tầng chính này còn có vài nhóm nhỏ chuyên biệt nữa, ví dụ những công ty chỉ chuyên đi "giải cứu" các doanh nghiệp đang hấp hối — nhưng để mình kể ở phần sau cho có mạch.
Phần hay nhất: theo chân một doanh nghiệp từ lúc "sinh ra" đến lúc "trưởng thành"
Tới đây mình nghĩ cách dễ hiểu nhất là kể cho bạn nghe vòng đời của một công ty, giống như kể chuyện một con người lớn lên vậy. Ở mỗi giai đoạn của cuộc đời nó, sẽ có những "ông thầy" tư vấn khác nhau xuất hiện. Mình lấy ví dụ một quán phở để bạn dễ theo dõi nhé.
Giai đoạn mới sinh — lúc còn là một quán phở nhỏ. Lúc này công ty bé xíu, một hai cửa hàng, vài nhân viên. Thật ra ở giai đoạn này gần như chẳng có ông tư vấn lớn nào ngó tới, vì… chưa có gì để tư vấn và cũng chưa có tiền để trả. Cùng lắm là cần một người làm kế toán giúp lo sổ sách, đăng ký kinh doanh, tính thuế cho đúng. Thế giới SAP của tụi mình hầu như chưa có việc ở đây.
Giai đoạn lớn lên — quán phở thành một chuỗi. Giả sử quán phở ăn nên làm ra, mở thành chuỗi 30 cửa hàng khắp thành phố. Bây giờ vấn đề bắt đầu xuất hiện: làm sao quản lý hàng hóa cho 30 nơi cùng lúc, làm sao biết cửa hàng nào lời cửa hàng nào lỗ, làm sao đặt mục tiêu mở rộng tiếp. Đây là lúc các nhà tư vấn chiến lược có thể xuất hiện để giúp định hướng phát triển, và cũng là lúc doanh nghiệp lần đầu cần một hệ thống phần mềm tử tế để quản lý — tức là cánh cửa cho SAP và tụi mình hé mở.
Giai đoạn trưởng thành — đã thành một công ty lớn, ổn định. Lúc này tiền không còn nằm ở việc "nghĩ ra hướng đi mới" nữa, mà nằm ở việc làm cho mọi thứ chạy mượt hơn, tiết kiệm hơn. Big 4 và các công ty công nghệ vào giúp doanh nghiệp hiện đại hóa, nâng cấp hệ thống. Vài năm gần đây việc nóng nhất trong giới của mình chính là chuyển các tập đoàn lên một phiên bản SAP đời mới gọi là S/4HANA. Nói nôm na là "thay toàn bộ hệ thần kinh" cho doanh nghiệp. Đây là sân khấu chính của SAP Consultant.
Giai đoạn tái cấu trúc — khi công ty quyết định "thay máu". Có khi công ty thấy bộ máy của mình cồng kềnh, phòng ban chồng chéo, nên quyết định sắp xếp lại từ đầu. Lúc này nhóm chiến lược (MBB) vào vẽ lại sơ đồ tổ chức — ai quản ai, phòng nào làm gì. Big 4 vào giúp thay đổi cách làm việc và quy trình. Rồi cuối cùng tụi mình — dân hệ thống — vào chỉnh lại phần mềm cho khớp với bộ máy mới. Bạn để ý thứ tự nhé: nghĩ trước (chiến lược), rồi sắp lại quy trình, rồi mới tới hệ thống. Lúc nào hệ thống cũng là chặng "đáp đất" cuối cùng.
Giai đoạn sáp nhập — khi hai công ty về chung một nhà. Đây là giai đoạn phức tạp và thú vị nhất. Tưởng tượng chuỗi phở của bạn mua lại một chuỗi phở đối thủ. Trước khi mua, công ty cần người tư vấn xem có nên mua không, mua với giá bao nhiêu, mua xong thì lợi gì. Big 4 sẽ vào "soi" thật kỹ sổ sách, tài chính, thuế của bên kia xem có gì mờ ám không — việc này gọi là thẩm định. Còn ngân hàng đầu tư thì lo phần thương vụ mua bán (cái này hơi khác consulting nên mình không đi sâu).
Nhưng sau khi mua xong mới là phần đau đầu: hai công ty, hai hệ thống phần mềm hoàn toàn khác nhau, làm sao gộp về một? Đây chính là một trong những công việc lớn nhất và khó nhất của dân SAP. Gộp hệ thống của hai doanh nghiệp lại với nhau, hoặc ngược lại, tách một phần công ty ra để bán đi — đòi hỏi cực kỳ nhiều kỹ thuật và kinh nghiệm. Nên ở giai đoạn này, một SAP Consultant giỏi rất có giá.
Giai đoạn khủng hoảng hoặc "về đích". Cuối cùng, có công ty làm ăn thua lỗ, đứng trước nguy cơ phá sản. Khi đó sẽ có những công ty tư vấn chuyên đi "cấp cứu doanh nghiệp" nhảy vào tái cơ cấu để cứu vãn. Ngược lại, có công ty thành công đến mức quyết định lên sàn chứng khoán hoặc bán mình cho tập đoàn lớn hơn — và lúc này Big 4 lại xuất hiện để lo kiểm toán, chuẩn bị giấy tờ cho thật minh bạch.
Vậy rốt cuộc dân SAP như mình đứng ở đâu trong bức tranh này?
Nếu bạn nhìn lại cả câu chuyện vòng đời ở trên, bạn sẽ thấy dân làm hệ thống như mình xuất hiện ở gần như toàn bộ khúc giữa — từ lúc công ty lớn lên, đến lúc trưởng thành, tái cấu trúc, rồi sáp nhập. Tụi mình là nhóm "thợ kỹ thuật" biến mọi ý tưởng đẹp đẽ của tầng trên thành một hệ thống chạy được thật ngoài đời.
Và đây là điều mình thấy thú vị nhất về nghề này: dù MBB có vẽ chiến lược hoành tráng đến đâu, dù Big 4 có thiết kế quy trình hay đến mấy, thì cuối cùng tất cả đều phải "đáp xuống" cái hệ thống mà tụi mình cấu hình. Người nào hiểu được cả tầng trên (vì sao doanh nghiệp muốn thay đổi) lẫn tầng dưới (hệ thống vận hành ra sao) là người vừa hiếm vừa quý.
Lời kết
Mình hy vọng đọc đến đây, cái thế giới "consulting" tưởng chừng cao siêu kia đã trở nên gần gũi hơn với bạn rất nhiều. Tóm lại trong một câu: consulting là nghề được thuê vào để giúp một doanh nghiệp giải bài toán khó — có người chuyên nghĩ, có người chuyên làm, có người chuyên về kỹ thuật, và họ thay phiên nhau xuất hiện ở từng giai đoạn cuộc đời của một công ty.
Nếu bài này giúp bạn lần đầu hình dung ra bức tranh tổng thể, thì với mình vậy là đủ vui rồi. Còn nếu bạn muốn mình đào sâu hơn vào một mảng nào đó — ví dụ một ngày đi làm của một SAP Consultant thật ra trông như thế nào — thì cứ để lại lời nhắn cho mình nhé.
Cảm ơn các bạn đã đọc đến cuối!